رژیم غذایی و سرطان روده بزرگ

محمدحسن میعادفر، متخصص تغذیه و رژیم درمانی | به روز رسانی: ۲۰ خرداد ۱۴۰۵

سرطان روده بزرگ یکی از شایع‌ ترین سرطان‌ها در سراسر جهان محسوب می‌شود و هر ساله میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در سال‌های اخیر، موارد ابتلا به این بیماری در افراد زیر ۵۰ سال در کشور عزیزمان رو به افزایش بوده و به همین جهت نیازمند توجه بیشتر به این سرطان خطرناک است.
 
اگرچه عواملی مانند ژنتیک، سن و سابقه خانوادگی در بروز سرطان کولورکتال نقش دارند، اما شواهد علمی نشان می‌دهند بخش قابل توجهی از موارد این بیماری با اصلاح سبک زندگی و انتخاب های غذایی سالم قابل پیشگیری است. به همین دلیل، رژیم غذایی به عنوان یکی از مهم‌ ترین عوامل مؤثر بر سلامت روده و کاهش خطر سرطان روده بزرگ شناخته می‌شود.
 
مواد غذایی که روزانه مصرف می‌کنیم مستقیماً با دستگاه گوارش و میکروبیوم روده در ارتباط هستند. برخی غذاها می‌توانند باعث افزایش التهاب، آسیب به سلول‌های روده و تغییر ترکیب باکتری‌های مفید شوند، در حالی که برخی دیگر از سلامت روده محافظت کرده و خطر ابتلا به بیماری‌های مزمن را کاهش می‌دهند.
 
در ادامه مطلب، به‌طور دقیق‌ تر بررسی خواهیم کرد که کدام مواد غذایی می‌توانند خطر سرطان روده بزرگ را افزایش دهند و چه انتخاب‌های غذایی به حفظ سلامت روده و پیشگیری از سرطان روده کمک می‌کنند.

سرطان روده بزرگ یکی از شایع‌ ترین سرطان‌های دستگاه گوارش است که در روده بزرگ (کولون) یا راست‌روده (رکتوم) ایجاد می‌شود. این بیماری معمولاً به‌آرامی و طی چندین سال پیشرفت می‌کند و در بسیاری از موارد از پولیپ‌های خوش‌ خیم روده آغاز می‌شود.
 
پولیپ‌ها توده‌ های کوچکی هستند که در دیواره داخلی روده رشد می‌کنند. اگرچه بیشتر پولیپ‌ ها خوش‌ خیم هستند، اما برخی از آن‌ها در صورت عدم تشخیص و درمان نشدن، ممکن است به مرور زمان به سرطان تبدیل شوند. به همین دلیل غربالگری و تشخیص زود هنگام نقش بسیار مهمی در پیشگیری از سرطان روده بزرگ دارد.
بروز سرطان کولورکتال معمولاً نتیجه تجمع تدریجی تغییرات ژنتیکی در سلول‌های پوشش داخلی روده است. این تغییرات می‌توانند باعث رشد غیرطبیعی سلول‌ها و تشکیل تومور شوند. عواملی مانند افزایش سن، سابقه خانوادگی، چاقی، کم‌ تحرکی، مصرف دخانیات و رژیم غذایی نامناسب می‌توانند خطر ابتلا به این بیماری را افزایش دهند.
 
سرطان روده بزرگ در صورت تشخیص در مراحل اولیه، یکی از انواع سرطان که به راحتی قابل درمان است محسوب می‌شود. به همین دلیل انجام غربالگری‌های منظم، به‌ویژه در افراد بالای ۴۵ سال یا افرادی که سابقه خانوادگی این بیماری را دارند، اهمیت زیادی دارد.

علائم سرطان روده بزرگ

علائم این بیماری در مراحل اولیه ممکن است خفیف یا حتی بدون علامت باشد. با پیشرفت بیماری، نشانه‌های زیر ممکن است ظاهر شوند:
• تغییر در عادات دفع
• یبوست یا اسهال طولانی‌ مدت
• وجود خون در مدفوع
• درد، گرفتگی یا نفخ شکم
• احساس تخلیه ناقص روده
• کاهش وزن بدون علت مشخص
• ضعف و خستگی مزمن
 
لازم به ذکر است که وجود این علائم همیشه به معنای ابتلا به سرطان روده بزرگ نیست، اما در صورت تداوم یا تشدید آن‌ها، مراجعه به پزشک ضروری است.

مروزه شواهد علمی فراوانی نشان می‌دهند که رژیم غذایی یکی از مهم‌ ترین عوامل قابل‌ تغییر در پیشگیری از سرطان روده بزرگ محسوب می‌شود. اگرچه ژنتیک و سابقه خانوادگی در بروز این بیماری نقش دارند، اما انتخاب‌های غذایی روزانه نیز می‌توانند به‌طور مستقیم بر سلامت روده و خطر ابتلا به سرطان کولورکتال تأثیر بگذارند. 
 
مطالعات نشان داده‌اند افرادی که از الگوی غذایی غربی که سرشار از غذاهای فراوری شده و گوشت قرمز است پیروی می‌کنند، بیشتر در معرض ابتلا به سرطان روده بزرگ قرار دارند. این نوع رژیم غذایی می‌تواند باعث افزایش التهاب مزمن، تغییر ترکیب میکروبیوم روده، افزایش وزن و آسیب به سلول‌های پوشش روده شود؛ عواملی که همگی با افزایش خطر سرطان کولورکتال ارتباط دارند.
 
در مقابل، تحقیقات نشان می‌دهند افرادی که رژیم غذایی غنی از غذاهای گیاهی و منابع فیبر را دنبال می‌کنند، کمتر در معرض خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ هستند. به همین دلیل، انتخاب‌های غذایی سالم یکی از مؤثرترین راهکارهای پیشگیری از سرطان کولورکتال محسوب می‌شود.

اگرچه هیچ ماده غذایی به‌ تنهایی عامل ایجاد سرطان روده بزرگ نیست، اما شواهد علمی نشان می‌دهند برخی الگوهای غذایی می‌توانند خطر ابتلا به این بیماری را افزایش دهند. مصرف مداوم غذاهای فرآوری‌ شده، گوشت‌های قرمز و محصولات سرشار از قند و چربی‌های ناسالم می‌تواند سلامت روده را تحت تأثیر قرار داده و زمینه را برای التهاب مزمن و آسیب سلولی فراهم کند. 

۱. گوشت‌های فرآوری‌ شده

گوشت‌های فرآوری‌ شده از شناخته‌ شده‌ ترین عوامل تغذیه‌ای مرتبط با افزایش خطر سرطان روده بزرگ هستند. در فرآیند تولید این محصولات معمولاً از نمک، مواد نگهدارنده، نیتریت‌ و سایر افزودنی‌ های غذایی استفاده می‌شود که می‌توانند در طول زمان بر سلامت روده تأثیر منفی بگذارند. مطالعات نشان داده‌ اند افرادی که به‌ طور منظم گوشت‌های فرآوری‌ شده مصرف می‌کنند، در مقایسه با افرادی که این مواد غذایی را استفاده نکرده یا به صورت محدود استفاده میکنند، بیشتر در معرض ابتلا به سرطان کولورکتال قرار می‌گیرند. نمونه‌های رایج این گروه عبارت‌اند از:
 
• سوسیس
• کالباس
• هات داگ
• کوکتل
• ژامبون
• بیکن

۲. گوشت قرمز

مصرف زیاد گوشت قرمز نیز با افزایش خطر سرطان روده بزرگ ارتباط دارد. هرچند گوشت قرمز منبع مناسبی از پروتئین، آهن و ویتامین B۱۲ است، اما مصرف بیش از حد آن می‌تواند پیامدهای نامطلوبی برای سلامت روده داشته باشد. پژوهش‌ها نشان داده‌ اند مصرف مکرر گوشت قرمز، به‌ویژه بیش از چهار بار در هفته، می‌تواند خطر ابتلا به سرطان کولورکتال را افزایش دهد. همچنین روش‌های پخت با حرارت بسیار بالا مانند کباب کردن مستقیم یا سرخ کردن گوشت ممکن است ترکیبات بالقوه سرطان‌ زا تولید کنند.
 
• گوشت گاو
• گوشت گوساله
• همبرگر
• استیک

۳. قندهای افزوده

مصرف زیاد قندهای افزوده به‌طور مستقیم عامل سرطان روده محسوب نمی‌شود، اما می‌ تواند از طریق افزایش وزن، چاقی و التهاب مزمن، خطر این بیماری را افزایش دهد. در واقع دریافت بیش از حد قندهای افزوده می‌تواند به افزایش مقاومت به انسولین، چاقی و اختلالات متابولیک منجر شود؛ عواملی که با افزایش خطر سرطان کولورکتال ارتباط دارند.
 
منابع رایج قندهای افزوده عبارت‌اند از:
• نوشابه‌ و دلستر
• شیرینی‌ها و دسر
• آبمیوه‌ های صنعتی
• غلات صبحانه شیرین‌ شده
• نوشیدنی‌های انرژی‌ زا
• شکلات و آبنبات

۴. چربی‌ های حیوانی و چربی‌ های اشباع

رژیم‌ غذایی سرشار از چربی‌های اشباع میتوانند به افزایش التهاب مزمن و تغییر ترکیب میکروبیوم روده منجر شوند. التهاب طولانی‌ مدت یکی از عوامل شناخته‌ شده در بسیاری از بیماری‌های مزمن، از جمله سرطان‌های دستگاه گوارش است. اگرچه حذف کامل چربی های اشباع ضروری نیست، اما مصرف متعادل آن‌ها در کنار افزایش منابع چربی‌ های سالم مانند روغن زیتون، مغزها و ماهی‌ های چرب توصیه می‌شود.
 
منابع مهم چربی‌های اشباع شامل:
• کره
• دنبه و چربی‌های حیوانی
• گوشت‌ های پرچرب
• فست‌فودها
• لبنیات پرچرب

۵. غذاهای فوق‌ فرآوری‌ شده

غذاهای فوق‌ فرآوری‌ شده بخش بزرگی از رژیم غذایی مدرن را تشکیل می‌دهند و معمولاً ارزش غذایی پایینی دارند. این محصولات اغلب حاوی مقادیر زیادی نمک، قند، چربی‌های ناسالم و افزودنی‌ های مختلف هستند. مصرف مداوم این محصولات با افزایش خطر چاقی، التهاب مزمن و برخی سرطان‌های دستگاه گوارش مثل سرطان روده ارتباط دارد. علاوه بر این، غذاهای فوق‌ فرآوری‌ شده معمولاً فیبر کمی دارند و می‌توانند تعادل میکروبیوم روده را بر هم بزنند.
 
نمونه‌های رایج غذاهای فوق فرآوری شده عبارتند از:
• چیپس
• پفک
• بیسکویت‌ های صنعتی
• نوشابه‌ها
• غذاهای آماده و نیمه‌ آماده
• کیک‌ ها و شیرینی‌ های صنعتی

۶. مصرف الکل

مصرف الکل یکی از عوامل شناخته‌ شده افزایش خطر ابتلا به انواع مختلف سرطان محسوب می‌شود. تحقیقات نشان داده‌ اند که الکل می‌تواند از طریق افزایش التهاب، ایجاد آسیب اکسیداتیو و تأثیر بر ترمیم سلول‌ها، خطر بروز برخی سرطان‌ها مثل کبد، معده، روده دهان، مری و... را افزایش دهد.
  
در واقع رابطه‌ای مستقیم میان مقدار الکل مصرفی و احتمال ابتلا به بسیاری از سرطان‌های دستگاه گوارش وجود دارد. برای کاهش خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ و سایر سرطان‌های مرتبط با الکل، توصیه می‌شود مصرف نوشیدنی‌های الکلی تا حد امکان محدود یا از آن‌ها اجتناب شود. این اقدام، در کنار رژیم غذایی غنی از فیبر، حفظ وزن سالم، فعالیت بدنی منظم و پرهیز از دخانیات، می‌تواند نقش مهمی در حفظ سلامت دستگاه گوارش و کاهش خطر سرطان داشته باشد.