رژیم ضد التهابی برای IBD

محمدحسن میعادفر، متخصص تغذیه و رژیم درمانی | به روز رسانی: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵

بیماری‌ های التهابی روده یا IBD، گروهی از بیماری‌های مزمن گوارشی هستند که مهم‌ترین انواع آن شامل بیماری کرون و کولیت اولسراتیو می‌شود. این بیماری‌ها با ایجاد التهاب مزمن در دستگاه گوارش می‌توانند علائمی مانند درد شکم، اسهال، کاهش وزن، خستگی و سوء‌ تغذیه ایجاد کنند و کیفیت زندگی فرد را به‌طور قابل‌ توجهی تحت تاثیر قرار دهند.
 
اگرچه هنوز درمان قطعی برای IBD وجود ندارد، اما مطالعات علمی نشان می‌دهند که رژیم غذایی مناسب می‌تواند نقش مهمی در کاهش التهاب روده، کنترل علائم بیماری و بهبود سلامت دستگاه گوارش داشته باشد. انتخاب صحیح مواد غذایی در بسیاری از بیماران باعث کاهش شدت علائم و بهبود عملکرد روده می‌شود.
 
یکی از شناخته‌ شده‌ ترین الگوهای غذایی برای بیماران مبتلا به IBD، رژیم ضدالتهابی یا IBD-AID است. این رژیم غذایی با هدف کاهش التهاب، تقویت سلامت روده و بهبود تعادل باکتری‌ های مفید روده طراحی شده است. تمرکز اصلی این برنامه غذایی بر مصرف غذاهای ضد التهاب، کاهش مواد غذایی محرک و حمایت از میکروبیوم روده است؛ موضوعی که می‌تواند در کنترل بهتر بیماری‌های التهابی روده کرون و کولیت اولسراتیو موثر باشد.

رژیم ضد التهابی IBD-AID بر پایه چند اصل مهم طراحی شده است که هدف اصلی آن‌ها کاهش التهاب روده، بهبود عملکرد دستگاه گوارش و تقویت باکتر ی‌های مفید روده است. این رژیم غذایی تلاش می‌کند با حذف غذاهای محرک و افزایش مصرف مواد غذایی مفید، به کنترل علائم بیماری‌های التهابی روده کمک کند. این رژیم چند اصل مهم دارد که در ادامه برای شما بیان کرده ایم:

۱. کاهش قند و کربوهیدرات‌ های التهاب زا

یکی از مهم‌ ترین اصول رژیم ضدالتهابی IBD-AID، کاهش مصرف قند و کربوهیدرات‌ های تصفیه‌ شده است. این مواد غذایی می‌توانند باعث برهم خوردن تعادل باکتری‌های مفید روده شوند و التهاب دستگاه گوارش را تشدید کنند. به همین دلیل، محدود کردن مصرف غذاهای التهاب‌ زا نقش مهمی در کنترل علائم بیماری‌ های التهابی روده دارد. در این رژیم، مصرف مواد غذایی زیر تا حد امکان کاهش پیدا می‌کند:
 
• شکر سفید و قندهای تصفیه‌ شده
• شیرینی‌ ها و دسرهای صنعتی
• نوشابه‌ ها و نوشیدنی‌ های شیرین
• غذاهای فرآوری‌ شده و فست‌ فودها
• محصولات حاوی قند افزوده و آرد سفید
 
مصرف زیاد این مواد غذایی می‌تواند باعث افزایش رشد باکتری‌ های مضر روده، تشدید التهاب و بدتر شدن علائمی مانند نفخ، درد شکم و اسهال شود. علاوه بر این، قندهای ساده ممکن است باعث افزایش استرس اکسیداتیو و آسیب به دیواره روده شوند. در مقابل، رژیم IBD بر مصرف کربوهیدرات‌های پیچیده و مواد غذایی طبیعی تاکید دارد تا سلامت میکروبیوم روده حفظ شده و التهاب بدن کاهش یابد.

۲. افزایش مصرف پروبیوتیک‌ و پری‌ بیوتیک‌ها

یکی از مهم‌ ترین بخش‌های رژیم ضد التهابی IBD، تقویت باکتری‌های مفید روده از طریق مصرف پرو بیوتیک‌ ها و پری‌ بیوتیک‌ ها است. سلامت میکروبیوم روده نقش بسیار مهمی در کاهش التهاب، تقویت سیستم ایمنی و کنترل علائم بیماری‌ های التهابی روده دارد.
 
پروبیوتیک‌ ها، باکتری‌ های مفیدی هستند که به حفظ تعادل طبیعی روده کمک کرده و می‌توانند در کاهش التهاب و بهبود عملکرد دستگاه گوارش موثر باشند. در مقابل، پری‌ بیوتیک‌ها نوعی فیبر غذایی هستند که به‌ عنوان غذای باکتری‌ های مفید روده عمل می‌کنند و رشد آن‌ها را افزایش می‌دهند.
 
بهترین منابع غذایی پروبیوتیک شامل:
• دوغ کفیر
• ماست پروبیوتیک
• ترشی های تخمیری
• پنیر پروبیوتیک
 
بهترین منابع پری بیوتیک شامل:
• جو دوسر
• سبزیجات
• غلات کامل
• حبوبات
  
مصرف منظم این مواد غذایی می‌تواند به بهبود تعادل باکتری‌های روده کمک کند. البته در بیماران مبتلا به التهاب روده، میزان تحمل برخی غذاهای پرفیبر ممکن است متفاوت باشد، بنابر این تنظیم رژیم غذایی باید با توجه به شرایط هر فرد انجام شود.

۳. مصرف چربی‌ های سالم

در رژیم ضدالتهابی IBD، انتخاب نوع چربی مصرفی اهمیت زیادی دارد. چربی‌های سالم می‌توانند به کاهش التهاب، حمایت از سلامت روده و بهبود عملکرد سیستم ایمنی کمک کنند. در مقابل، مصرف زیاد چربی‌های ناسالم ممکن است باعث تشدید التهاب و بدتر شدن علائم بیماری‌ های التهابی روده شود.
 
چربی‌های مفید، به‌ ویژه اسیدهای چرب امگا ۳، نقش مهمی در کاهش التهاب مزمن و محافظت از سلول‌های بدن دارند. این چربی‌ها همچنین می‌توانند به بهبود سلامت قلب، مغز و دستگاه گوارش کمک کنند.
 
بهترین منابع چربی سالم در رژیم IBD عبارتند از:
• ماهی های چرب
• روغن زیتون
• مغزیجات و دانه های روغنی
• آووکادو
 
مصرف متعادل این مواد غذایی می‌تواند به کاهش التهاب روده، بهبود جذب مواد مغذی و تقویت سلامت عمومی بدن کمک کند. البته در برخی بیماران مبتلا به التهاب روده، تحمل بعضی از منابع چربی ممکن است متفاوت باشد، بنابراین توصیه میکنیم رژیم غذایی تحت نظر متخصص تغذیه تنظیم شود.

۴. حذف غذاهای التهاب‌ زا

یکی از اصول کلیدی رژیم ضد التهابی IBD-AID، حذف یا محدود کردن مواد غذایی التهاب‌ زا است. برخی غذاها می‌توانند باعث تحریک دستگاه گوارش، برهم خوردن تعادل باکتری‌ های روده و تشدید التهاب شوند؛ به همین دلیل کاهش مصرف آن‌ها نقش مهمی در کنترل علائم بیماری‌ های التهابی روده دارد. در این رژیم، مصرف مواد غذایی زیر معمولاً محدود یا حذف می‌شود:
• گوشت های فراوری شده مثل سوسیس و کالباس
• فست فود ها
• غذاهای سرخ شده و چرب
• نوشیدنی های الکلی
• افزودنی های غذایی و مواد نگهدارنده
• چربی های ترانس و روغن های گیاهی جامد
• گندم، ذرت و محصولات تهیه شده از آرد گندم در برخی افراد
این مواد غذایی می‌توانند التهاب روده را افزایش دهند و علائمی مانند نفخ، درد شکم، اسهال و ناراحتی‌ های گوارشی را تشدید کنند. علاوه بر این، مصرف زیاد غذاهای فرآوری‌ شده میتواند منجر به آسیب دیواره روده و اختلال در عملکرد سیستم ایمنی شود. البته میزان تحمل غذایی در افراد مختلف متفاوت است و حذف یا محدود کردن این مواد باید بر اساس شرایط بیمار، شدت علائم و تحت نظر متخصص تغذیه انجام شود.

فاز اول رژیم IBD: دوره التهاب شدید

در دوره تشدید علائم التهاب روده یا فاز التهاب شدید، دستگاه گوارش حساس‌ تر از حالت طبیعی می‌شود و هضم بسیاری از غذاها برای بیمار دشوار خواهد بود. به همین دلیل، در این مرحله هدف اصلی رژیم غذایی، کاهش تحریک روده، کمک به هضم راحت‌ تر و تامین مواد مغذی موردنیاز بدن است. در فاز اول رژیم IBD معمولاً مصرف غذاهای سبک، نرم و کم‌ فیبر توصیه می‌شود تا فشار کمتری به دستگاه گوارش وارد شود و علائمی مانند درد شکم، اسهال و نفخ کاهش پیدا کند.
 
این نوع برنامه تغذیه می‌تواند به کاهش تحریک روده، بهبود جذب مواد مغذی و کنترل علائم بیماری کمک کند. همچنین مصرف وعده‌های غذایی کوچک و متعدد در طول روز معمولاً بهتر از وعده‌ های حجیم تحمل می‌شود. غذاهای مناسب در دوره التهاب شدید عبارتند از:
• سوپ های پوره شده
• فرنی با جو دوسر
• ماست پروبیوتیک
• موز رسیده
• تخم مرغ
• پوره سیب
• مرغ و ماهی کاملا پخته شده
• اسموتی های ساده

فاز دوم رژیم IBD: بهبود تدریجی علائم

با کاهش التهاب و بهتر شدن علائم التهاب روده، می‌توانید به‌ تدریج مواد غذایی متنوع‌ تر و فیبر بیشتری را وارد رژیم غذایی خود کنید. هدف این مرحله، تقویت سلامت روده، بهبود وضعیت تغذیه و افزایش تنوع غذایی بدون تحریک مجدد دستگاه گوارش است. در فاز دوم رژیم IBD معمولاً غذاهایی انتخاب می‌شوند که همچنان هضم نسبتاً آسانی داشته باشند، اما مقدار بیشتری فیبر و مواد مغذی در اختیار بدن قرار دهند. اضافه کردن مواد غذایی باید به‌ آرامی و با بررسی میزان تحمل هر فرد انجام شود.
 
در این مرحله، دریافت مایعات کافی اهمیت بسیار زیادی دارد. افزایش تدریجی فیبر بدون مصرف آب کافی می‌تواند باعث نفخ، یبوست یا ناراحتی گوارشی شود. به همین دلیل، نوشیدن آب در طول روز به عملکرد بهتر دستگاه گوارش و تحمل بیشتر فیبر کمک می‌کند.
غذاهای مناسب در فاز بهبود تدریجی عبارتند از:
• اسفناج پخته شده
• کره مغزیجات مثل بادام
• پنیر کم لاکتوز
• گوجه فرنگی بدون دانه
• کاهوی خرد شده
• برنج نرم
• پوره سیب زمینی

فاز سوم رژیم IBD: دوران خاموشی بیماری

در دوران خاموشی IBD، علائم بیماری‌های التهابی روده تا حد زیادی کنترل شده‌ و عملکرد دستگاه گوارش نسبت به مراحل قبل پایدارتر است. در این مرحله، فرد معمولاً می‌تواند تنوع غذایی بیشتری داشته باشد و مواد غذایی بیشتری را وارد برنامه غذایی خود کند.
 
هدف اصلی فاز سوم رژیم IBD، تقویت میکروبیوم روده، تامین کامل مواد مغذی و کمک به حفظ طولانی‌ مدت سلامت دستگاه گوارش است. در این مرحله تمرکز بر افزایش تدریجی فیبرهای مفید، غذاهای تخمیری و مواد غذایی ضدالتهاب خواهد بود. در این مرحله، افزایش تنوع غذایی اهمیت زیادی دارد، زیرا تنوع مواد غذایی می‌تواند به رشد باکتری‌ های مفید روده کمک کرده و سلامت میکروبیوم را تقویت کند. میکروبیوم سالم نقش مهمی در کاهش التهاب، تقویت سیستم ایمنی و پیشگیری از عود علائم التهاب روده دارد.
 
غذاهای مناسب در دوران خاموشی بیماری شامل:
• حبوبات
• سبزیجات تازه یا پخته
• غذاهای تخمیری
• مرکبات و میوه ها
• غذاهای پروبیوتیک
 
در دوران خاموشی بیماری نیز بهتر است مواد غذایی جدید به‌ تدریج وارد رژیم شوند تا تحمل گوارشی هر فرد به‌ خوبی ارزیابی شود.