غذاهای ممنوعه برای دیابتی‌ ها

محمدحسن میعادفر، متخصص تغذیه و رژیم درمانی | به روز رسانی: ۱۱ تیر ۱۴۰۵

دیابت یکی از شایع‌ ترین بیماری‌ های مزمن متابولیک است که کنترل آن تا حد زیادی به برنامه غذایی روزانه بستگی دارد. بسیاری از افراد پس از تشخیص دیابت یا پیش‌ دیابت، با این سوال رو به رو میشوند که غذاهای ممنوعه برای دیابتی‌ ها کدامند؟ اگرچه برخی مواد غذایی می‌توانند باعث افزایش سریع قند خون یا تشدید مقاومت به انسولین شوند، اما واقعیت این است که در علم تغذیه امروز، مفهوم «غذای کاملاً ممنوع» جای خود را به «غذاهایی که باید مصرف آن‌ها محدود شود» داده است. آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، نوع غذا، مقدار مصرف، ترکیب وعده غذایی و الگوی کلی رژیم غذایی است.
 
در ادامه بررسی می‌کنیم که دیابتی‌ ها چه غذاهایی را باید کمتر مصرف کنند، و چه غذاهایی برای کنترل قند خون مناسب نیستند. نکته مهم این است که هیچ ماده غذایی به‌ تنهایی عامل اصلی کنترل یا عدم کنترل دیابت نیست. حتی غذاهایی که معمولاً در فهرست خوراکی‌ های ممنوعه برای دیابت قرار می‌گیرند، در برخی شرایط و با رعایت اندازه سهم مصرفی، ممکن است در یک رژیم غذایی متعادل جای داشته باشند.

بیشتر کربوهیدرات‌ های موجود در غذاها طی فرآیند هضم به گلوکز تبدیل می‌شوند و وارد جریان خون می‌شوند. در افراد سالم، لوزالمعده با ترشح هورمون انسولین، گلوکز را به داخل سلول‌ ها هدایت می‌کند تا به‌ عنوان منبع انرژی مصرف شود. اما در افراد مبتلا به دیابت یا مقاومت به انسولین، این فرآیند به‌ درستی انجام نمی‌ شود و در نتیجه قند خون برای مدت طولانی‌ تری بالا میماند.
 
شدت افزایش قند خون پس از مصرف یک غذا تنها به مقدار قند آن بستگی ندارد، بلکه عوامل متعددی مانند نوع کربوهیدرات، میزان فیبر، مقدار پروتئین و چربی، میزان فرآوری، روش پخت و اندازه سهم مصرفی نیز در این پاسخ نقش دارند. به عنوان مثال کربوهیدرات‌ های تصفیه‌ شده سریع‌ تر جذب می‌شوند، غذاهای با شاخص گلایسمی بالا افزایش سریع‌ تر و بیشتری در قند خون ایجاد می‌کنند، قندهای مایع بدون مانع جذب شده و در مدت کوتاهی باعث افزایش شدید قند خون می‌شود، غذاهای فوق‌ فرآوری‌ شده پاسخ انسولینی را مختل می‌کنند یا مصرف کربوهیدرات به تنهایی قند خون را به مقدار بیشتری افزایش میدهد.

یکی از رایج‌ ترین باورهای نادرست درباره دیابت این است که فهرست بلند بالایی از غذاها کاملاً ممنوع هستند. در حالی که بر اساس جدیدترین یافته ها برای بیشتر افراد مبتلا به دیابت، مفهوم محدود کردن مصرف از ممنوعیت کامل اهمیت بیشتری دارد. بسیاری از غذاهای زیر در صورت مصرف مکرر، در حجم زیاد یا بدون رعایت تعادل در رژیم غذایی، می‌توانند باعث افزایش قند خون، افزایش وزن و تشدید مقاومت به انسولین شوند. به همین دلیل، توصیه می‌شود مصرف آن‌ها به حداقل برسد.

گروه اول: نوشیدنی‌ ها

• نوشابه
نوشابه‌ های معمولی یکی از بزرگ‌ ترین منابع شکر افزوده در رژیم غذایی هستند. یک قوطی نوشابه می‌تواند حاوی بیش از ۳۰ تا ۴۰ گرم شکر باشد که باعث افزایش سریع قند خون می‌شود. مصرف مداوم نوشابه با افزایش خطر دیابت نوع ۲، چاقی و بیماری‌های قلبی-عروقی ارتباط مستقیم دارد.
 
• نوشیدنی‌ های انرژی‌ زا
بیشتر نوشیدنی‌ های انرژی‌ زا علاوه بر کافئین، مقدار زیادی شکر افزوده دارند. این نوشیدنی‌ها می‌توانند باعث افزایش ناگهانی قند خون شده و در برخی افراد موجب افزایش فشار خون و ضربان قلب نیز شوند.
 
• آبمیوه صنعتی
آبمیوه‌ های صنعتی معمولاً حاوی شکر افزوده هستند و به دلیل نداشتن فیبر، قند آن‌ها بسیار سریع جذب می‌شود. حتی انواعی که با عنوان ۱۰۰ درصد آبمیوه طبیعی عرضه می‌شوند نیز نسبت به میوه تازه تأثیر بیشتری بر افزایش قند خون دارند.
 
• شربت‌ ها
شربت‌ هایی مانند شربت آلبالو، سکنجبین، زعفران و سایر نوشیدنی‌های شیرین سنتی، معمولاً با مقادیر زیادی شکر تهیه می‌شوند و باید به‌ ندرت مصرف شوند.

گروه دوم: شیرینی‌ ها

• قند
قند تقریباً به‌ طور کامل از ساکارز تشکیل شده و به‌سرعت قند خون را افزایش می‌دهد. مصرف روزانه آن همراه با چای یا قهوه می‌تواند کنترل قند خون را دشوارتر کند.
 
• شکر
شکر یکی از مهم‌ ترین عوامل افزایش قند خون و دریافت کالری اضافی است. توصیه می‌شود افراد مبتلا به دیابت تا حد امکان مصرف شکر را کاهش دهند.
 
• نبات
اگرچه نبات در طب سنتی کاربردهای مختلفی دارد، اما از نظر تغذیه تفاوت قابل‌ توجهی با شکر ندارد و می‌تواند قند خون را به سرعت افزایش دهد.
 
• کیک
کیک‌ ها معمولاً از آرد سفید، شکر و چربی تهیه می‌شوند و به همین دلیل هم بار گلایسمی بالایی دارند و هم کالری زیادی وارد بدن می‌کنند.
 
• شیرینی
انواع شیرینی خشک، خامه‌ای، دانمارکی و باقلوا سرشار از شکر و آرد تصفیه‌ شده هستند و بهتر است تنها در مناسبت‌ های خاص و در مقدار محدود مصرف شوند.
 
• دونات
دونات علاوه بر شکر و آرد سفید، در روغن فراوان سرخ می‌شود و یکی از نامناسب‌ ترین گزینه‌ ها برای افراد مبتلا به دیابت است.
 
• بیسکویت
بیسکویت‌ ها معمولاً حاوی شکر، آرد سفید و چربی‌ های فرآوری‌ شده هستند و مصرف چند عدد از آن‌ها می‌تواند مقدار زیادی کربوهیدرات وارد بدن کند.
 
• شکلات‌
بسیاری از شکلات‌ های تجاری حاوی شکر افزوده فراوان هستند. در صورت تمایل به مصرف شکلات، انواع تلخ با درصد بالای کاکائو و بدون زیاده‌ روی در مصرف، انتخاب مناسب‌ تری هستند.

گروه سوم: غلات تصفیه‌ شده

• نان های سفید
در فرآیند تولید نان های سفید مثل باگت یا لواش، سبوس و بخش زیادی از فیبر دانه حذف می‌شود. در نتیجه، نشاسته آن سریع‌ تر هضم شده و قند خون را افزایش می‌دهد.
 
• برنج سفید
برنج سفید یکی از مهم‌ ترین منابع کربوهیدرات در رژیم غذایی ایرانیان است. مصرف حجم زیاد آن، به‌ ویژه بدون سبزیجات، پروتئین یا حبوبات، می‌تواند باعث افزایش قابل توجه قند خون شود.
 
• ماکارونی تهیه‌ شده با آرد سفید
ماکارونی تهیه‌ شده از آرد تصفیه‌ شده نسبت به انواع سبوس‌دار، فیبر کمتری دارد و اگر بیش از حد پخته شود، پاسخ گلایسمی آن افزایش می‌یابد.
 
• غلات صبحانه
کورن‌ فلکس‌ها و غلات صبحانه طعم‌ دار معمولاً مقدار زیادی شکر افزوده دارند و می‌توانند قند خون را به‌ سرعت افزایش دهند.

گروه چهارم: تنقلات

• چیپس
چیپس علاوه بر نشاسته، سرشار از چربی و نمک است و ارزش غذایی کمی دارد. مصرف مکرر آن با افزایش خطر چاقی و کنترل ضعیف‌ تر قند خون همراه است.
 
• پفک
پفک از آرد ذرت فرآوری‌ شده تهیه می‌شود و معمولاً حاوی مقدار زیادی نمک و چربی است. این خوراکی انتخاب مناسبی برای افراد مبتلا به دیابت نیست.
 
• سیب‌ زمینی سرخ‌ کرده
سیب‌ زمینی سرخ‌ کرده علاوه بر نشاسته فراوان، مقدار زیادی روغن جذب می‌کند. مصرف مکرر آن با افزایش مقاومت به انسولین و افزایش قند خون ارتباط دارد.
 
• مرغ سوخاری
مرغ سوخاری معمولاً با آرد سفید و روغن فراوان تهیه می‌شود و نسبت به مرغ کبابی یا آب‌ پز، کالری و چربی بسیار بیشتری دارد.
 
• فست‌ فودها
پیتزا، همبرگر، ساندویچ‌ و سایر فست‌ فودها معمولاً ترکیبی از نان سفید، چربی اشباع، نمک و کالری بالا هستند و مصرف مداوم آن‌ها می‌تواند کنترل دیابت را دشوارتر کند.

گروه پنجم: میوه‌های خشک

• کشمش
در کشمش، قند طبیعی انگور در حجم کمی متمرکز شده است؛ بنابراین حتی یک مشت کوچک کشمش نیز مقدار قابل توجهی کربوهیدرات دارد.
 
• خرما
خرما حاوی فیبر، پتاسیم و آنتی‌ اکسیدان است، اما به دلیل غلظت بالای قند طبیعی، مصرف بیش از حد آن می‌ تواند قند خون را افزایش دهد. رعایت اندازه سهم مصرفی ضروری است.
 
• انجیر خشک
انجیر خشک نسبت به انجیر تازه قند بیشتری در واحد وزن دارد و بهتر است در مقدار محدود مصرف شود.
 
به طور کلی میوه های خشک میزان قند بیشتری نسبت به همان حجم از میوه تازه دارند و توصیه میکنیم در مصرف میوه خشک مقدار مصرف را به طور دقیق رعایت کنید.

گروه هفتم: سس‌ ها

• سس کچاپ شیرین
بسیاری از برندهای کچاپ حاوی شکر یا شربت ذرت با فروکتوز بالا هستند. مصرف مداوم این سس می‌تواند بدون آنکه متوجه باشید، دریافت قند روزانه را افزایش دهد.
 
• سس باربیکیو
سس باربیکیو معمولاً برای ایجاد طعم شیرین، حاوی مقادیر قابل توجهی شکر، عسل یا ملاس است و بهتر است در حداقل مقدار مصرف شود.
 
• سس سالاد صنعتی
برخی سس‌ های سالاد، مثل انواع فرانسوی، هزار جزیره و سس‌ های طعم‌ دار، علاوه بر چربی، حاوی شکر افزوده نیز هستند. استفاده از روغن زیتون فرابکر، آب‌ لیمو یا سرکه به‌عنوان چاشنی، انتخاب سالم‌ تری برای افراد مبتلا به دیابت است.

بیشتر غذاهای این فهرست کاملاً ممنوع نیستند، اما مصرف مکرر و در حجم زیاد آن‌ ها می‌تواند کنترل قند خون را دشوار کند. بهترین راهکار، کاهش مصرف این خوراکی‌ ها، کنترل اندازه سهم غذایی و جایگزین کردن آن‌ها با گزینه‌ های سالم‌ تر است.