پتاسیم و کلیه: آیا بیماران کلیوی میتوانند غذاهای پر پتاسیم بخورند؟

محمدحسن میعادفر، متخصص تغذیه و رژیم درمانی | به روز رسانی: ۳۱ خرداد ۱۴۰۵

سال‌ها تصور می‌شد که افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه باید تمام مواد غذایی حاوی پتاسیم را از رژیم غذایی خود حذف کنند. این رویکرد بر این اساس شکل گرفته بود که کاهش عملکرد کلیه‌ها می‌تواند باعث تجمع پتاسیم در خون و افزایش خطر عوارض قلبی شود. با این حال، شواهد علمی جدید نشان می‌دهند که این محدودیت‌ های گسترده همیشه ضروری نیستند.
 
امروزه در رژیم غذایی نارسایی کلیه، رویکردی فردمحور را در مورد پتاسیم توصیه میکنیم. بر این اساس، نوع منبع غذایی پتاسیم، میزان مصرف، مرحله بیماری کلیوی و نتایج آزمایش‌ های بیمار همگی در تعیین میزان پتاسیم رژیم غذایی نقش دارند.
 
بسیاری از مواد غذایی گیاهی که حاوی پتاسیم هستند، در عین حال منبع ارزشمندی از فیبر، آنتی‌ اکسیدان‌ها و ترکیبات ضد التهابی محسوب می‌شوند و در صورت کنترل مقدار مصرف و پایش منظم آزمایش‌ ها، می‌توانند در برنامه غذایی بیماران کلیوی قرار گیرند. در نظر داشته باشید که هرگونه تغییر در رژیم غذایی باید تحت نظر مشاور یا متخصص تغذیه انجام شود تا از بروز عوارض ناشی از افزایش پتاسیم در خون جلوگیری شود.

پتاسیم یکی از مهم‌ ترین مواد معدنی مورد نیاز بدن است که در بسیاری از فرآیند های حیاتی نقش دارد. این الکترولیت ضروری به حفظ عملکرد طبیعی سلول‌ها، عضلات و اعصاب کمک می‌کند و برای سلامت قلب و سیستم عصبی اهمیت ویژه‌ای دارد. بدن انسان قادر به تولید پتاسیم نیست؛ بنابراین این ماده معدنی باید از طریق رژیم غذایی تأمین شود. سطح پتاسیم خون باید در محدوده مشخصی باقی بماند، زیرا افزایش یا کاهش بیش از حد آن می‌تواند مشکلات جدی برای سلامت ایجاد کند.
 
نقش پتاسیم در عملکردهای مختلف بدن:
• تنظیم ضربان قلب
• کمک به انقباض و عملکرد عضلات
• انتقال پیام‌ های عصبی
• حفظ تعادل مایعات و الکترولیت‌ها
• تنظیم فشار خون
• حمایت از عملکرد طبیعی سلول‌ها
 
منابع اصلی پتاسیم در مواد غذایی شامل موارد زیر میشود:
• میوه ها
• سبزیجات
• حبوبات
• مغزیجات

چرا پتاسیم برای بیماران کلیوی اهمیت دارد؟

در افراد سالم، کلیه‌ ها مسئول تنظیم و دفع پتاسیم اضافی در بدن هستند. اما در بیماران مبتلا به نارسایی کلیه، عملکرد کلیه‌ها کاهش می‌ یابد و ممکن است پتاسیم در خون تجمع پیدا کند. از این رو باید مقدار دریافت پتاسیم از طریق رژیم غذایی تحت کنترل باشد.
 
کاهش یا افزایش پتاسیم خون می‌تواند عوارضی مانند موارد زیر را به همراه داشته باشد:
• ضعف عضلانی
• احساس گزگز یا بی‌ حسی
• اختلالات ریتم قلب
• تپش قلب
• افزایش خطر آریتمی‌ های قلبی
 
البته همه بیماران کلیوی به محدودیت شدید پتاسیم نیاز ندارند و میزان مجاز مصرف این ماده معدنی باید بر اساس شرایط هر فرد توسط متخصص تغذیه تعیین شود. محدودیت بیش از اندازه هم میتواند دریافت کافی پتاسیم را مختل کند.

حذف کامل تمام غذاهای حاوی پتاسیم همیشه ضروری نیست. در بسیاری از بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیه می‌توان با برنامه‌ ریزی صحیح و پایش منظم آزمایش‌ها، برخی مواد غذایی حاوی پتاسیم را در رژیم غذایی حفظ کرد. رعایت چند اصل مهم زیر می‌ تواند به مدیریت بهتر پتاسیم خون کمک کند.

۱. با متخصص تغذیه مشورت کنید

اولین اصل در کنترل پتاسیم، مشورت با متخصص تغذیه است. نیاز به محدودیت پتاسیم در همه بیماران یکسان نیست. میزان آسیب کلیه، سطح پتاسیم خون، نوع درمان، داروهای مصرفی و بیماری‌ های همراه همگی در تعیین مقدار مجاز پتاسیم نقش دارند. به همین دلیل، تنظیم میزان پتاسیم رژیم غذایی باید به‌صورت فردی و زیر نظر مشاور یا متخصص تغذیه انجام شود تا دقیقا مشخص شود روزانه چه میزان پتاسیم نیاز دارید.

۲. آزمایش‌ها را به صورت منظم انجام دهید

انجام منظم آزمایش های دوره ای و پایش سطح پتاسیم خون یکی از مهم‌ ترین ابزارها برای تنظیم رژیم غذایی است. نتایج آزمایش‌ها به تیم درمان کمک می‌کند تا در صورت نیاز، میزان مصرف مواد غذایی حاوی پتاسیم را افزایش یا کاهش دهند. بعلاوه اینکه انجام منظم آزمایش‌های خون می‌تواند از بروز عوارض ناشی از افزایش یا کاهش پتاسیم جلوگیری کند.

۳. اندازه سهم غذایی را کنترل کنید

در بسیاری از موارد، مشکل اصلی نوع غذا نیست، بلکه مقدار مصرف آن است. کاهش اندازه سهم مواد غذایی پر پتاسیم می‌تواند به بیماران اجازه دهد سایر غذاهای حاوی پتاسیم را بدون افزایش قابل‌ توجه سطح پتاسیم خون مصرف کنند. بنابر این کنترل حجم وعده‌ ها و مواد غذایی مصرفی یکی از اصول مهم در مدیریت پتاسیم محسوب می‌شود.
 
داشتن یک برنامه غذایی منظم و متعادل می‌تواند به بهبود کیفیت رژیم غذایی و کاهش محدودیت‌ های غیرضروری کمک بسیار زیادی کند. توزیع مناسب منابع پتاسیم در طول روز منجر به حفظ تعادل بدن شده و از دریافت بیش از حد پتاسیم در یک وعده جلوگیری می‌کند.

۴. روش‌های کاهش پتاسیم را یاد بگیرید

برخی روش‌های آماده‌ سازی غذا می‌توانند مقدار پتاسیم بعضی از سبزیجات را کاهش دهند. برای مثال برای کاهش پتاسیم سبزیجات، مراحل زیر توصیه می‌شود::
 
۱. پوست سبزیجات را بگیرید و آن‌ ها را در آب سرد قرار دهید تا تغییر رنگ ندهند.
۲. سبزیجات را به برش‌های نازک خرد کنید. هرچه قطعات کوچک‌ تر باشند، پتاسیم بیشتری خارج می‌شود.
۳. چند ثانیه با آب گرم آبکشی کنید.
۴. سبزیجات را حداقل دو ساعت در آب گرم بدون نمک بخیسانید.
۵. اگر مدت خیساندن طولانی‌ تر شود، آب ظرف را هر ۴ ساعت تعویض کنید.
۶. پس از خیساندن، سبزیجات را دوباره با آب گرم آبکشی کنید.
۷. در زمان پخت، از آب بدون نمک و به مقدار زیاد استفاده کنید.
به‌ طور معمول، برای هر یک لیوان سبزی، حدود ۵ لیوان آب جهت پخت و ۱۰ لیوان جهت خیساندن استفاده کنید.
 
این روش‌ها می‌توانند بخشی از پتاسیم موجود در مواد غذایی را کاهش دهند و مصرف آن‌ها را برای برخی بیماران مبتلا به نارسایی کلیه مناسب‌ تر کنند.

به طور کلی مواد غذایی که بیشتر از ۱۵۰ میلی گرم پتاسیم در هر واحد داشته باشند، جزو غذاهای پر پتاسیم دسته بندی میشوند. برای کاهش پتاسیم دریافتی در برنامه غذایی، میتوانید از روش های کاهش پتاسیم استفاده کرده و یا مقدار سهم از غذاهای پر پتاسیم را کاهش دهید تا به کمتر از ۲۰۰ میلی گرم در ازای مقدار مصرف شما شود. در ادامه لیستی از برخی مواد غذایی و میزان پتاسیم آنها برای شما آورده شده است:
 
• ۳۰ گرم آرد سویا ۷۴۴ میلی گرم پتاسیم دارد.
• ۱ فنجان انجیر خشک ۱۰۰۰ میلی گرم پتاسیم دارد.
• ۱۰۰ گرم کشمش ۹۵۰ میلی گرم پتاسیم دارد.
• ۱ لیوان طالبی ۴۵۰ میلی گرم پتاسیم دارد.
• ۱ عدد آووکادو ۸۰۸ میلی گرم پتاسیم دارد.
• ۱۰۰ گرم اسفناج ۴۹۰ میلی گرم پتاسیم دارد.
• ۱ عدد موز ۴۵۰ میلی گرم پتاسیم دارد.
• ۱ کیوی بزرگ ۴۲۰ میلی گرم پتاسیم دارد.
• ۱۰۰ گرم کاهو ۲۸۰ میلی گرم پتاسیم دارد.
• ۱۰۰ گرم بروکلی ۳۰۳ میلی گرم پتاسیم دارد.
• ۱ عدد هویج بزرگ ۲۸۰ میلی گرم پتاسیم دارد.
• ۵ عدد گوجه گیلاسی ۱۳۰ میلی گرم پتاسیم دارد.