۵ باور غلط درباره رژیم غذایی بیماران کلیوی

محمدحسن میعادفر، متخصص تغذیه و رژیم درمانی | به روز رسانی: ۰۱ تیر ۱۴۰۵

اگر به بیماری مزمن کلیه مبتلا باشید، احتمالاً توصیه‌ های مختلف و گاهی متناقضی درباره تغذیه و رژیم غذایی در نارسایی کلیه شنیده‌اید. برخی افراد حذف کامل میوه‌ ها را توصیه می‌کنند، برخی مصرف حبوبات را ممنوع می‌ دانند و عده‌ای نیز معتقدند بیماران کلیوی هرگز نباید از رژیم‌ های گیاهی پیروی کنند.
 
واقعیت این است که بسیاری از این توصیه‌ها بر پایه اطلاعات قدیمی یا باورهای نادرست شکل گرفته‌اند. در سال‌های اخیر، علم تغذیه در نارسایی کلیه پیشرفت قابل‌ توجهی داشته و دیدگاه متخصصان درباره رژیم غذایی بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیه تغییر کرده است.
 
امروزه رویکردهای جدید تغذیه‌ای بر فردمحور بودن رژیم غذایی تأکید دارند؛ به این معنا که نیازهای تغذیه‌ای هر بیمار بر اساس مرحله بیماری، نتایج آزمایش‌ها، وضعیت تغذیه‌ای و بیماری‌ های زمینه ای او تعیین می‌شود.
 
بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیه لزوماً به یک رژیم غذایی یکسان نیاز ندارند و بسیاری از محدودیت‌های قدیمی، امروزه با شواهد علمی جدید مورد بازنگری قرار گرفته‌اند. در ادامه با ۵ باور اشتباه رایج درباره رژیم غذایی بیماران کلیوی آشنا می‌شویم؛ باورهایی که اصلاح آن‌ها می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی، تنوع غذایی بیشتر و مدیریت بهتر بیماری کمک کند.

یکی از رایج‌ ترین باورهای نادرست درباره تغذیه بیماران کلیوی این است که تنها یک رژیم کلیوی وجود دارد و همه بیماران باید از آن پیروی کنند. در حالی که این تصور اشتباه است. واقعیت این است که رژیم غذایی بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیه باید کاملاً فردی و متناسب با شرایط هر بیمار طراحی شود. نیازهای تغذیه‌ای یک فرد در مراحل اولیه بیماری با فردی که در مراحل انتهایی نارسایی کلیه و یا تحت دیالیز قرار دارد، متفاوت است.
 
از این رو برای تنظیم برنامه غذایی بیماران کلیوی عوامل متعددی باید در نظر گرفته شود، از جمله:
• مرحله بیماری کلیه
• نتایج آزمایش‌های خون
• داروهای مصرفی
• میزان فعالیت بدنی
• وضعیت تغذیه‌ای و وزن بدن
• انجام یا عدم انجام دیالیز
• بیماری های زمینه ای
 
پیروی از توصیه‌ های عمومی و یکسان می‌تواند منجر به محدودیت‌ های غیرضروری و حتی کمبودهای تغذیه‌ای شود. حذف بی‌دلیل گروه‌های غذایی ممکن است دریافت فیبر، ویتامین‌ها و مواد معدنی ضروری را کاهش دهد و کیفیت زندگی بیمار را تحت تأثیر قرار دهد.

یکی از رایج‌ ترین باورهای غلط در تغذیه بیماران کلیوی این است که تمام غذاهای گیاهی حاوی فسفر باید از رژیم غذایی حذف شوند. در گذشته، بسیاری از بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیه به طور کامل از مصرف حبوبات، مغزها و غلات کامل منع می‌شدند؛ اما تحقیقات جدید نشان می‌دهد که این رویکرد همیشه صحیح نیست، زیرا علاوه بر مقدار فسفر، منبع غذایی آن هم اهمیت زیادی دارد.
 
فسفر موجود در منابع گیاهی عمدتاً به شکل فیتات ذخیره می‌شود. از آنجا که بدن انسان توانایی محدودی در تجزیه این ترکیبات دارد، تنها حدود ۵۰% از فسفر گیاهی جذب می‌شود، در حالی که میزان جذب فسفر موجود در منابع حیوانی بیشتر و حدود ۸۰ الی ۱۰۰% است.
 
از این رو حذف کامل این مواد توصیه نمیشود، زیرا حذف کامل این مواد غذایی می‌تواند کیفیت رژیم غذایی را کاهش داده و دریافت بسیاری از ریزمغذی‌های ضروری را محدود کند. پس نیازی به حذف کامل این مواد غذایی نیست و صرفا باید میزان مصرف آنها در طول روز توسط متخصص یا مشاور تغذیه مشخص شود.

یکی از شایع‌ ترین باورهای نادرست درباره تغذیه بیماران کلیوی این است که تمام افراد مبتلا به بیماری کلیه باید از مصرف غذاهای حاوی پتاسیم خودداری کنند. به همین دلیل بسیاری از بیماران به‌طور خودسرانه میوه‌ ها، سبزیجات و سایر منابع غنی از پتاسیم را از رژیم غذایی خود حذف می‌کنند. اما واقعیت این است که همه بیماران مبتلا به نارسایی کلیه به محدودیت شدید پتاسیم نیاز ندارند.
 
تنها راه تشخیص نیاز به محدودیت پتاسیم، انجام آزمایش خون و بررسی سطح پتاسیم خون است. برخی بیماران دچار افزایش پتاسیم خون هستند و باید مصرف پتاسیم را محدود کنند، در حالی که برخی دیگر ممکن است به دریافت بیشتر این ماده معدنی نیاز داشته باشند. بنابراین، تنها نتایج آزمایش خون و ارزیابی متخصص تغذیه می‌تواند مشخص کند که آیا محدودیت پتاسیم برای یک بیمار ضروری است یا خیر.

این باور هم یکی از رایج‌ ترین و در عین حال نادرست‌ ترین باورها درباره تغذیه بیماران کلیوی است. بسیاری از افراد پس از تشخیص بیماری کلیوی، تمام میوه‌ها و سبزیجات را از رژیم غذایی خود حذف می‌کنند؛ در حالی که این محدودیت برای همه بیماران ضروری نیست.
 
دلیل اصلی این نگرانی، وجود پتاسیم در بسیاری از میوه‌ ها و سبزیجات است. از آنجا که برخی بیماران کلیوی دچار افزایش پتاسیم خون می‌شوند، در گذشته توصیه می‌ شد بسیاری از این مواد غذایی حذف شوند. اما امروزه مشخص شده است که همه بیماران کلیوی دچار هایپرکالمی نیستند و نیاز به محدودیت شدید پتاسیم باید بر اساس آزمایش خون تعیین شود.
در نتیجه حذف میوه ها و سبزیجات الزامی نیست، بلکه مقدار و نحوه مصرف آنها اهمیت زیادی دارد. بسیاری از بیماران می‌توانند با برنامه‌ ریزی مناسب از انواع میوه‌ ها و سبزیجات در برنامه غذایی خود استفاده کنند.

برخی از افراد مبتلا به بیماری کلیوی برای کاهش مصرف سدیم به سراغ نمک‌ های رژیمی یا جایگزین‌ های نمک خوراکی می‌ روند. در نگاه اول، این محصولات گزینه‌ای سالم‌ تر به نظر می‌رسند زیرا فاقد سدیم هستند، اما برای برخی بیماران کلیوی می‌ توانند مشکل‌ ساز شوند.
 
بسیاری از نمک‌های کم‌ سدیم یا بدون سدیم، به جای سدیم کلرید از پتاسیم کلراید استفاده می‌کنند. این جایگزینی باعث کاهش سدیم محصول می‌شود، اما مقدار پتاسیم آن را افزایش می‌دهد. در افراد سالم، کلیه‌ ها معمولاً پتاسیم اضافی را دفع می‌کنند. اما در بیماران مبتلا به نارسایی کلیه، به‌ ویژه افرادی که دچار افزایش پتاسیم خون هستند، مصرف این محصولات می‌تواند باعث تجمع پتاسیم در بدن شود.
 
به همین دلیل کم‌ سدیم بودن یک محصول لزوماً به معنای بی‌خطر بودن آن برای بیماران کلیوی نیست. برای بهبود طعم غذا بدون افزایش سدیم یا پتاسیم می‌توان از مواردی مثل آبلیمو، سبزیجات معطر، سیر، پیاز، ادویه ها و... استفاده کرد.