مایعات در نارسایی کلیه: بیماران کلیوی چقدر آب بخورند؟

محمدحسن میعادفر، متخصص تغذیه و رژیم درمانی | به روز رسانی: ۰۷ تیر ۱۴۰۵

بسیاری از افراد تصور می‌کنند هرچه آب بیشتری بنوشند، برای کلیه‌ ها مفید تر است. اگرچه دریافت کافی مایعات برای افراد سالم اهمیت دارد، اما در بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیه شرایط همیشه به این سادگی نیست. در افراد مبتلا به نارسایی کلیه و به‌ ویژه بیماران تحت دیالیز، توانایی کلیه‌ ها در دفع آب اضافی ممکن است کاهش یافته باشد. در این شرایط، مصرف بیش از حد مایعات می‌تواند باعث تجمع آب در بدن شده و مشکلات متعددی ایجاد کند.
 
به همین دلیل، لازم است که بیماران مبتلا به نارسایی کلیه میزان دریافت مایعات خود را تحت نظر مشاور یا متخصص تغذیه کنترل کنند تا از بروز عوارض ناشی از تجمع مایعات جلوگیری شود.

کلیه‌ های سالم نقش بسیار مهمی در حفظ تعادل مایعات و مواد معدنی بدن ایفا می‌کنند. این اندام‌ ها به‌طور مداوم خون را تصفیه کرده و میزان آب، سدیم و سایر الکترولیت‌ها را در محدوده طبیعی حفظ می‌کنند. وظایف اصلی کلیه‌ ها شامل موارد زیر است:
 
• دفع آب اضافی از طریق ادرار
• حفظ تعادل مایعات بدن
• تنظیم سدیم و سایر الکترولیت‌ها
• دفع مواد زائد و سموم از خون
 
زمانی که عملکرد کلیه‌ها کاهش پیدا می‌کند، این فرآیندها به‌ تدریج مختل می‌شوند. در نتیجه، بدن ممکن است نتواند آب و مواد معدنی اضافی را به‌خوبی دفع کند و تعادل مایعات بدن بر هم میخورد. به همین دلیل، با پیشرفت بیماری کلیوی، کنترل دریافت مایعات و برخی مواد معدنی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و نیاز است تنظیم رژیم غذایی و مصرف مایعات تحت نظر مشاور یا متخصص تغذیه انجام شود.

زمانی که کلیه‌ها نتوانند آب اضافی را به‌طور مؤثر از بدن دفع کنند، مایعات در بافت‌ ها و اندام‌ های مختلف تجمع پیدا می‌کنند. این وضعیت که به آن احتباس مایعات گفته می‌شود، می‌تواند علائم و عوارض متعددی ایجاد کند. برخی از مهم‌ ترین علائم تجمع مایعات در بدن عبارتند از:
 
• تورم بدن (ادم): تجمع مایعات در بافت‌ها می‌تواند باعث تورم در بخش‌های مختلف بدن شود. یکی از شایع‌ ترین نشانه‌ های احتباس مایعات، ورم اندام‌های تحتانی مثل مچ پا یا دست است.
• پف صورت: در برخی افراد، مایعات در پلک‌ ها و صورت تجمع پیدا می‌کنند.
• تنگی نفس: مایعات اضافی ممکن است در ریه‌ها تجمع یابند و تنفس را دشوار کنند، به‌ویژه هنگام فعالیت یا دراز کشیدن.
• گرفتگی عضلات: این مشکل به‌ ویژه در برخی بیماران تحت دیالیز مشاهده می‌شود.
• سردرد: افزایش حجم مایعات و بالا رفتن فشار خون می‌تواند به بروز سردرد منجر شود.
• افزایش فشار خون: احتباس مایعات یکی از عوامل مهم بالا رفتن فشار خون در بیماران مبتلا به بیماری کلیوی است.
 
شناسایی این علائم و اطلاع دادن آن‌ها به پزشک یا تیم درمانی اهمیت زیادی دارد، زیرا کنترل تجمع مایعات می‌تواند به کاهش عوارض قلبی، ریوی و کلیوی کمک کند.

تجمع مایعات در بدن می‌تواند عوارض جدی‌ تری نسبت به تورم بدن برای سلامت فرد به همراه داشته باشد. زمانی که آب اضافی در بدن تجمع پیدا می‌کند، فشار بیشتری به اندام‌های حیاتی وارد می‌شود و عملکرد طبیعی آن‌ها مختل می‌گردد.
 
افزایش بیش از حد مایعات بدن می‌تواند:
• فشار زیادی به قلب وارد کند و باعث شود قلب برای پمپاژ خون سخت‌ تر کار کند.
• خطر نارسایی قلبی را افزایش دهد یا علائم آن را تشدید کند.
• عملکرد ریه‌ ها را مختل کند و در صورت تجمع مایع در ریه‌ها، باعث تنگی نفس و مشکلات تنفسی شود.
• احتمال بستری شدن در بیمارستان را، به‌ ویژه در بیماران مبتلا به بیماری کلیوی پیشرفته یا افراد تحت دیالیز افزایش دهد.
 
به همین دلیل، کنترل دریافت مایعات در برخی بیماران کلیوی بخش مهمی از درمان محسوب می‌شود و می‌تواند به کاهش عوارض قلبی و تنفسی کمک کند.

همه افراد مبتلا به بیماری کلیوی به محدودیت مصرف مایعات نیاز ندارند. میزان مجاز دریافت مایعات به مرحله بیماری، عملکرد کلیه‌ ها و وضعیت بالینی هر فرد بستگی دارد. معمولاً محدودیت مایعات در شرایط زیر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند:
 
• بیماران مبتلا به مرحله ۴ یا ۵ بیماری مزمن کلیه
• افراد تحت دیالیز
• بیمارانی که حجم ادرار آن‌ها به‌طور قابل‌ توجهی کاهش یافته است
• افرادی که دچار ادم شده اند
• بیمارانی که نارسایی قلبی دارند
در این شرایط، کلیه‌ها توانایی کمتری در دفع آب اضافی دارند و مصرف بیش از حد مایعات می‌تواند باعث تجمع آب در بدن، افزایش فشار خون، تورم و مشکلات قلبی و تنفسی شود. به همین دلیل، میزان مناسب مصرف مایعات باید بر اساس شرایط هر بیمار و با نظر مشاور یا متخصص تغذیه تعیین شود.

کنترل مصرف مایعات در بیماران کلیوی می‌تواند به پیشگیری از تجمع مایعات و کاهش عوارض ناشی از آن کمک کند. رعایت چند راهکار ساده می‌تواند در مدیریت بهتر وضعیت مایعات بدن مؤثر باشد.
 
۱. با تیم درمان مشورت کنید
میزان مجاز مصرف مایعات در هر بیمار متفاوت است و به مرحله بیماری کلیوی، حجم ادرار، نتایج آزمایش‌ها و شرایط بالینی فرد بستگی دارد. بنابراین، تعیین مقدار مناسب مایعات باید با نظر مشاور یا متخصص تغذیه انجام شود. اما به طور کلی دریافت مایعات باید حدودا ۵۰۰ میلی لیتر بیشتر از حجم ادرار باشد. انجام فعالیت بدنی، تب، بیماری و... میتواند نیاز شما به مایعات را افزایش دهد.
 
۲. وزن خود را روزانه اندازه‌گیری کنید
افزایش ناگهانی وزن، به‌ویژه طی چند روز، می‌تواند نشانه تجمع مایعات در بدن باشد. ثبت منظم وزن به تشخیص زودهنگام اضافه‌ بار مایعات کمک می‌کند. اغلب افرادی که تحت دیالیز قرار دارند نباید روزانه بیشتر از ۱ کیلوگرم افزایش وزن داشته باشند.
 
۳. فشار خون را کنترل کنید
تغییرات فشار خون می‌تواند با وضعیت مایعات بدن ارتباط داشته باشد. افزایش فشار خون در برخی بیماران ممکن است نشانه احتباس مایعات باشد یا بالعکس، افت فشار نیاز به افزایش دریافت مایعات و نمک داشته باشد.
 
۴. مصرف نمک را کاهش دهید
مصرف زیاد سدیم باعث افزایش تشنگی و احتباس مایعات در بدن می‌شود. کاهش مصرف نمک می‌تواند به کنترل بهتر مایعات کمک کند. در نتیجه غذاهای پر نمک مثل چیپس و تنقلات شور، کنسروها، سوسیس و کالباس، فست‌ فودها، ترشیجات و... می‌تواند به کاهش تشنگی و کنترل بهتر مایعات بدن کمک کند.
 
۵. نوشیدن جرعه‌ های کوچک در طول روز
به‌ جای نوشیدن حجم زیاد آب در یک وعده، مصرف جرعه‌های کوچک در طول روز کمک می‌کند تشنگی بهتر کنترل شود و فشار کمتری به بدن وارد شود. این روش برای بیماران کلیوی باعث می‌شود دریافت مایعات از حد مجاز فراتر نرود.
 
۶. استفاده از یخ خرد شده
یخ خرد شده به‌ تدریج در دهان ذوب می‌شود و بدون دریافت حجم زیادی مایعات احساس خنکی و رطوبت ایجاد می‌کند. این روش می‌تواند جایگزین مناسبی برای نوشیدن آب در زمان تشنگی باشد.
 
۷. مصرف آبنبات بدون شکر
آبنبات‌های بدون قند با تحریک ترشح بزاق، خشکی دهان را کاهش می‌دهند و احساس تشنگی را کمتر می‌کنند. این روش ساده می‌تواند در طول روز به کنترل میل به نوشیدن آب کمک کند.
 
۸. جویدن آدامس بدون قند
جویدن آدامس بدون قند باعث افزایش ترشح بزاق می‌شود و می‌تواند خشکی دهان را کاهش دهد. این کار یکی از راهکارهای مؤثر برای کاهش احساس تشنگی در بیماران کلیوی است.
 
۹. استفاده از لیمو یا نعناع
استفاده از طعم‌ دهنده‌ هایی مانند لیمو یا نعناع می‌تواند حس تازگی در دهان ایجاد کند و برای افرادی که با محدودیت مایعات مواجه هستند مفید است.

در برخی شرایط خاص، بدن به دلیل از دست دادن بیشتر آب یا افزایش نیاز متابولیک، ممکن است به دریافت مایعات بیشتری نیاز داشته باشد. از جمله در شرایط زیر:
 
• تب
در زمان تب، بدن از طریق افزایش دمای بدن و تعریق، آب بیشتری از دست می‌دهد. در این شرایط ممکن است نیاز به افزایش دریافت مایعات وجود داشته باشد تا از کم‌ آبی بدن جلوگیری شود.
 
• اسهال
اسهال باعث از دست رفتن قابل توجه آب و الکترولیت‌ها می‌شود. در این وضعیت، جبران مایعات از دست‌ رفته اهمیت دارد.
 
• استفراغ
استفراغ می‌تواند منجر به کم‌ آبی و اختلال در تعادل الکترولیت‌ها شود. در این شرایط، دریافت مایعات باید به‌صورت کنترل‌ شده و تدریجی انجام شود تا از تشدید علائم جلوگیری شود.
 
• تعریق شدید
در شرایطی مانند فعالیت بدنی سنگین یا محیط‌ های گرم، تعریق زیاد باعث از دست رفتن آب بدن می‌شود و ممکن است نیاز به افزایش مایعات وجود داشته باشد.
 
• هوای بسیار گرم
در هوای گرم، بدن برای تنظیم دما بیشتر عرق می‌کند و این موضوع می‌تواند نیاز به مایعات را افزایش دهد، به‌ ویژه در افرادی که در معرض گرمای طولانی‌مدت هستند.
 
• فعالیت بدنی شدید
ورزش یا فعالیت فیزیکی سنگین باعث افزایش تعریق و مصرف آب بدن می‌شود. در این شرایط معمولاً نیاز به دریافت مایعات بیشتر وجود دارد.
 
در همه این شرایط، تنظیم دقیق میزان مایعات باید با نظر مشاور یا متخصص تغذیه انجام شود تا از کم‌آبی یا اضافه‌ بار مایعات جلوگیری شود.