فسفر در دیالیز: راهنمای کامل کنترل فسفر خون در بیماران دیالیزی

محمدحسن میعادفر، متخصص تغذیه و رژیم درمانی | به روز رسانی: ۳۰ خرداد ۱۴۰۵

بسیاری از افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه که تحت دیالیز قرار دارند، با مشکل افزایش فسفر خون مواجه می‌شوند. مطالعات نشان میدهند که بیش از ۸۰ درصد بیماران دیالیزی در حفظ سطح طبیعی فسفر خون با مشکل رو به‌ رو هستند. این موضوع اهمیت کنترل فسفر را به یکی از ارکان اصلی در رژیم غذایی نارسایی کلیه تبدیل کرده است.
 
در افراد سالم، کلیه‌ها وظیفه دفع فسفر اضافی از بدن را بر عهده دارند. اما با کاهش عملکرد کلیه‌ها، توانایی دفع فسفر کاهش می‌یابد و این ماده معدنی به‌ تدریج در خون تجمع پیدا می‌کند. هرچند دیالیز می‌تواند بخشی از فسفر اضافی را از بدن خارج کند، اما قادر نیست عملکرد ۲۴ ساعته کلیه‌ های سالم را به‌ طور کامل جایگزین کند. به همین دلیل، بسیاری از بیماران تحت دیالیز، حتی با انجام منظم جلسات درمانی، همچنان با افزایش فسفر خون یا هیپرفسفاتمی مواجه هستند.
 
کنترل فسفر در بیماران مبتلا به نارسایی کلیه تنها به دیالیز وابسته نیست و رژیم غذایی نقش بسیار مهمی در این زمینه دارد. به همین دلیل، همکاری نزدیک بیمار با متخصص تغذیه برای تنظیم رژیم غذایی و مدیریت سطح فسفر، بخش مهمی از مراقبت بیماران کلیوی محسوب می‌شود.

اگر سطح فسفر برای مدت طولانی در بدن بالا بماند، می‌ تواند تعادل مواد معدنی بدن را بر هم بزند و عوارض متعددی برای قسمت های مختلف بدن ایجاد کند.

۱. ضعیف شدن استخوان‌ ها

فسفر بالا باعث اختلال در تعادل کلسیم، ویتامین D و هورمون پاراتیروئید می‌شود. این تغییرات می‌توانند فرآیند طبیعی بازسازی استخوان را مختل کرده و به کاهش تراکم و ضعیف شدن استخوان‌ها منجر شوند.

۲. درد استخوان و افزایش خطر شکستگی

افزایش طولانی‌ مدت فسفر خون می‌تواند باعث دردهای استخوانی، ضعف عضلانی و کاهش مقاومت استخوان‌ها شود. در نتیجه، بیماران، بخصوص سالمندان، ممکن است بیشتر در معرض شکستگی‌ های استخوانی قرار گیرند.

۳. رسوب کلسیم در عروق و بافت‌ها

هنگامی که سطح فسفر خون بالا می‌رود، احتمال رسوب کلسیم و فسفر در دیواره رگ‌ها و سایر بافت‌ های بدن افزایش پیدا میکند. این پدیده که به کلسیفیکاسیون عروقی معروف است، می‌تواند باعث سفت شدن عروق و کاهش انعطاف‌ پذیری آن‌ها شود. رسوب کلسیم ممکن است علاوه بر رگ‌ ها، در پوست، مفاصل و سایر اندام‌ ها نیز رخ دهد.

۴. افزایش خطر بیماری‌ های قلبی و عروقی

کلسیفیکاسیون عروق یکی از مهم‌ ترین عوارض بالا بودن فسفر خون محسوب می‌شود. سفت شدن و آسیب به رگ‌ های خونی می‌ تواند خطر ابتلا به بیماری‌ های قلبی‌ عروقی را افزایش دهد. عوارض قلبی مرتبط با فسفر بالا شامل افزایش خطر بیماری عروق کرونر، نارسایی قلبی، سکته‌ های قلبی و عروقی و افزایش خطر مرگ‌ و میر در بیماران کلیوی میشود.

کنترل فسفر خون در بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیه، به‌ ویژه افراد تحت دیالیز، یکی از چالش‌ های مهم درمانی محسوب می‌شود. کاهش فسفر در بیماران دیالیزی تنها با یک اقدام امکان‌ پذیر نیست و معمولاً به ترکیبی از مداخلات درمانی و تغذیه‌ ای نیاز دارد. حتی با وجود رعایت کامل توصیه‌ های پزشکی، برخی بیماران همچنان با افزایش فسفر خون یا هیپرفسفاتمی مواجه می‌شوند. این موضوع نشان می‌دهد که کنترل فسفر فرآیندی پیچیده و چند عاملی است. برای کنترل فسفر خون همواره موارد زیر باید مد نظر قرار گیرند:

۱. محدود کردن فسفر رژیم غذایی

یکی از مهم‌ ترین راهکارها برای کنترل فسفر در بیماران دیالیزی، کاهش مصرف مواد غذایی سرشار از فسفر است. با این حال، این کار همیشه آسان نیست؛ زیرا بسیاری از منابع پروتئینی مفید مانند گوشت، لبنیات، حبوبات و مغزها حاوی فسفر هستند. علاوه بر این، بسیاری از غذاهای فرآوری‌ شده حاوی افزودنی‌های فسفاتی هستند که جذب بالایی دارند و می‌توانند سطح فسفر خون را به‌سرعت افزایش دهند. بنابر این مهم است که تنظیم رژیم غذایی خود را به متخصص تغذیه بسپارید.

۲. مصرف داروهای فسفات بایندر

داروهای باندکننده فسفات با اتصال به فسفر موجود در غذا، جذب آن را در روده کاهش می‌دهند. با این حال، اثربخشی این داروها به مصرف صحیح و منظم آن‌ها همراه با وعده‌ های غذایی بستگی دارد. فراموش کردن دارو، مصرف نامنظم یا مصرف در زمان نامناسب می‌تواند اثر بخشی درمان را کاهش دهد. بعلاوه اینکه فسفر بالا در رژیم غذایی میتواند عملکرد داروهای کاهنده فسفر را کاهش دهد.

۳. دریافت دیالیز کافی

دیالیز بخشی از فسفر اضافی بدن را حذف می‌کند، اما نمی‌تواند عملکرد مداوم کلیه‌ های سالم را به‌طور کامل جایگزین کند. به همین دلیل، حتی بیمارانی که جلسات دیالیز خود را به‌طور منظم انجام می‌دهند، ممکن است همچنان با افزایش فسفر خون روبه‌رو شوند. اما ضروری است که به دفعات مناسب دیالیز صورت گیرد تا تصفیه خون در بیشترین میزان انجام شود.

۴. انجام منظم آزمایش ها

اندازه‌گیری منظم سطح فسفر، کلسیم و هورمون پاراتیروئید نقش مهمی در ارزیابی وضعیت بیمار دیالیزی دارد. این آزمایش‌ها به پزشک و متخصص تغذیه کمک می‌کنند تا رژیم غذایی، داروها و برنامه درمانی را متناسب با شرایط بیمار تنظیم کنند.

مصرف زیاد غذاهای حاوی فسفر، دریافت ناکافی دیالیز و مصرف نامنظم داروهای فسفات بایندر میتواند منجر به افزایش سطح فسفر در بیماران دیالیزی شود.

همه منابع فسفر تأثیر یکسانی بر سطح فسفر خون ندارند. میزان جذب فسفر در بدن به منبع غذایی آن بستگی دارد و این موضوع در تنظیم رژیم غذایی بیماران مبتلا به بیماری کلیوی اهمیت زیادی دارد. فسفر موجود در مواد غذایی گیاهی معمولاً به شکل فیتات ذخیره می‌شود. از آنجا که بدن انسان آنزیم کافی برای تجزیه کامل فیتات را ندارد، تنها بخشی از این فسفر جذب می‌شود. بنابر این فسفر گیاهی بهتر از فسفر حیوانی است.
 
منابع گیاهی فسفر عبارتند از حبوبات، مغزها، دانه‌ ها و غلات کامل. به همین دلیل، امروزه این مواد غذایی را نسبت به گذشته کمتر محدود میکنند؛ زیرا علاوه بر فسفر، حاوی فیبر، آنتی‌ اکسیدان‌ها و مواد مغذی مفیدی هستند که می‌توانند به سلامت عمومی بیماران کمک کنند. البته همچنان مصرف بیش از حد و خارج از اندازه این ترکیبات میتواند سبب افزایش فسفر خون شود.
 
فسفر موجود در منابع حیوانی مثل گوشت قرمز، لبنیات، ماهی، زرده تخم مرغ و... معمولاً قابلیت جذب بالاتری دارد. به همین دلیل، در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی، مقدار و نوع مصرف این مواد غذایی باید به دقت و تحت نظر متخصص تغذیه تنظیم شود.
 
امروزه بزرگ‌ ترین نگرانی در کنترل فسفر خون، فسفر افزوده‌ شده به غذاهای فرآوری‌ شده است. این افزودنی‌ها تقریباً به‌ طور کامل در دستگاه گوارش جذب شده و می‌ت وانند به سرعت سطح فسفر خون را افزایش دهند. نوشابه‌ های سیاه، گوشت‌ های فرآوری‌ شده، سوسیس و کالباس، پنیرهای فرآوری‌ شده، غذاهای آماده و نیمه‌ آماده، فست‌ فودها و برخی شیرینیجات در این دسته قرار دارند. از آنجا که این نوع فسفر قابلیت جذب بسیار بالایی دارد، باید مصرف غذاهای ذکر شده که حاوی افزودنی‌ های فسفاتی هستند را حذف یا بسیار محدود کنید.

در ادامه لیست غذاهایی که فسفر بالا دارند با جایگزین های کم فسفر آنها برای شما آورده شده است. شما باید غذاهای پرفسفر را کاهش داده و از جایگزین های آن استفاده کنید:
 
نوشیدنی ها:
• آبجو، کاکائو، نوشیدنی های حاوی شیر، نوشابه سیاه و نوشیدنی های شکلاتی حاوی فسفر بالایی هستند.
• در مقابل آب، قهوه، چای، آبمیوه، لیموناد، آب گاز دار و نوشابه نارنجی یا سفید فسفر بسیار کمی دارند.
 
لبنیات:
• شیر، پنیر، ماست، بستنی، سوپ خامه ای و سایر لبنیات از غذاهای با فسفر بالا به شمار میروند.
• شیرِ بادام، شیرِ برنج، پنیر خامه ای و پنیر گیاهی از جایگزین های کم فسفر هستند.
 
پروتئین ها:
• گوشت قرمز، زرده تخم مرغ، اعما و احشا، ماهی ساردین و میگو فسفر نسبتا زیادی دارند.
• گوشت مرغ، بوقلمون، سفیده تخم مرغ، بره و برخی ماهی ها کم فسفر تر بوده و مناسب ترند.

حبوبات، مغزیجات و دانه های روغنی هم از جمله غذاهایی با فسفر بالا به شمار میروند. اما همانطور که گفتیم میزان جذب آنها پایین است و به میزان محدود میتوانید از این خوراکی ها در رژیم غذایی خود استفاده کنید.