رژیم ژنتیک | برنامه غذایی بر اساس DNA

محمدحسن میعادفر، متخصص تغذیه و رژیم درمانی | به روز رسانی: ۰۴ شهریور ۱۴۰۴

رژیم ژنتیک یک الگوی غذایی نوین است که بر اساس تجزیه و تحلیل DNA و ژن‌های فردی طراحی می‌شود. در واقع با بررسی اطلاعات ژنتیکی هر فرد، متخصص تغذیه می‌تواند تشخیص دهد که بدن او در هضم و متابولیسم مواد مغذی مختلف چه تفاوت‌هایی دارد. به‌عنوان مثال ممکن است برخی افراد به طور ژنتیکی در هضم چربی‌ها ضعیف تر باشند، در حالی‌که گروهی دیگر کربوهیدرات‌ها را کندتر می‌سوزانند. همین تفاوت‌های ژنتیکی می‌تواند دلیل اصلی نتیجه نگرفتن بسیاری از افراد از رژیم‌های عمومی و یکسان باشد.

نحوه عمل رژیم ژنتیک به این صورت است که ابتدا نمونه DNA (معمولاً از بزاق دهان) از فرد گرفته شده و بررسی می‌شود. سپس با شناسایی ژن‌های مرتبط با متابولیسم، حساسیت به مواد غذایی و حتی ریسک بیماری‌های متابولیک مثل دیابت یا چاقی، یک برنامه غذایی اختصاصی بر اساس ژنتیک تنظیم می‌گردد. به این ترتیب رژیم ژنتیک با در نظر گرفتن تفاوت‌های بیولوژیک، به فرد کمک می‌کند موثرتر برنامه غذایی را داشته باشد و سلامت طولانی‌مدت خود را تضمین نماید.

از منظر یک متخصص تغذیه، مهم‌ترین ویژگی رژیم ژنتیک این است که به جای در نظر گرفتن یک حالت عمومی، یک رژیم غذایی کاملا شخصی شده را تنظیم میکند. این موضوع باعث شده رژیم ژنتیک به یکی از داغ ترین موضوعات دنیای تغذیه مدرن تبدیل شود.

همانطور که گفتیم، رژیم ژنتیک با توجه به ساختار DNA و ویژگی‌های منحصر به فرد بدن هر فرد طراحی می‌شود و همین موضوع آن را به یکی از کارآمدترین رویکردهای تغذیه‌ای نوین برای حفظ سلامت تبدیل کرده است. مهم‌ترین مزایای رژیم ژنتیک عبارتند از:

• کاهش خطر بیماری های مزمن: با شناسایی ژن‌های مرتبط با دیابت، فشار خون، بیماری‌های قلبی، چربی خون و سایر بیماری های مزمن، متخصص تغذیه میتوانید برنامه ای طراحی کند که از بروز این بیماری‌ها جلوگیری کرده یا در صورت بروز شدت آن‌ها را کاهش دهد.

• تنظیم متابولیسم بدن: ژنتیک نقش مهمی در نحوه‌ی سوخت و ساز پروتئین، چربی و کربوهیدرات‌ها دارد. وقتی رژیم غذایی مطابق با ژن‌های هر فرد تنظیم شود، متابولیسم به شکل طبیعی و مؤثرتری عمل خواهد کرد. در واقع میزان نیاز بدن به کربوهیدرات، پروتئین و چربی را میتوان بر اساس ژنتیک تشخیص داد.

• افزایش انرژی و بهبود کیفیت زندگی: رژیم ژنتیک با متعادل کردن نیازهای واقعی بدن، خستگی مزمن و افت انرژی را کاهش می‌دهد و به فرد کمک می‌کند فعالیت روزانه را با تمرکز و شادابی بیشتری انجام دهد. در واقع DNA شما مشخص میکند که جذب هرکدام از ریزمغذی ها در بدن شما چقدر باشد و با توجه به آن میتوان در تنظیم ریزمغذی های دریافتی بهتر عمل کرد.

• رفع حساسیت‌ها و عدم تحمل‌های غذایی: برخی افراد به دلیل ساختار ژنتیکی، نسبت به برخی از مواد غذایی مثل لاکتوز، گلوتن یا بعضی مواد دیگر حساسیت بیشتری دارند یا نمیتوانند آن را تحمل کنند. شناسایی این موارد از طریق تست ژنتیک به حذف یا جایگزینی صحیح آن‌ها کمک می‌کند و در نتیجه به بهبود سلامت عمومی بدن کمک میکند.

• کمک به سلامت روان و عملکرد مغز: تحقیقات نشان می‌دهد که رژیم شخصی سازی شده بر اساس ژنتیک می‌تواند بر روی هورمون‌ها و انتقال‌دهنده‌های عصبی اثر مثبت گذاشته و در بهبود خلق و خو و کاهش اضطراب نقش داشته باشد.

در مجموع، رژیم ژنتیک یک مسیر نوین برای رسیدن به سلامتی پایدار و پیشگیری از بیماری‌ها است که به‌جای درمان پس از بروز بیماری، بر اصل پیشگیری تکیه می‌کند. با انجام تست ژنتیک، متخصص تغذیه میداند که دقیقا کدام قسمت از برنامه غذایی شما نیاز به تغییر دارد.

هرچند رژیم ژنتیک به عنوان یکی از جدیدترین روش‌ها برای تنظیم برنامه غذایی شناخته می‌شود و فواید بسیاری دارد، اما خالی از ایراد و محدودیت نیست. آگاهی از این موارد به شما کمک می‌کند با دید بهتری تصمیم بگیرید:

• هزینه بالا:انجام تست‌های ژنتیک معمولاً گران‌قیمت است و هزینه بالایی دارد. همین موضوع می‌تواند استفاده از رژیم ژنتیکی را برای برخی افراد دشوار کند.

• نیاز به تفسیر علمی تخصصی: داده‌های ژنتیکی پیچیده‌اند و تنها یک متخصص تغذیه آشنا با علوم ژنتیک می‌تواند آن‌ها را درست تفسیر کند. در غیر این صورت ممکن است رژیم غذایی اشتباه تنظیم شود.

• نگرانی‌های اخلاقی و حریم خصوصی: ذخیره و استفاده از اطلاعات DNA افراد می‌تواند نگرانی‌هایی درباره سوءاستفاده یا افشای داده‌های ژنتیکی فرد ایجاد کند. همین مسئله باعث شده برخی افراد تمایلی به انجام این تست‌ها نداشته باشند. به همین دلیل اگر شما هم این نگرانی را دارید بهتر است در آزمایشگاه های معتبر این تست را انجام دهید.

رژیم ژنتیک یک فرآیند چندمرحله ای است که از جمع‌آوری اطلاعات ژنتیکی آغاز شده و در نهایت به طراحی یک برنامه غذایی اختصاصی منتهی می‌شود. این مراحل به ترتیب شامل موارد زیر هستند:

۱. نمونه‌گیری DNA: در اولین قدم، نمونه‌ای از DNA فرد (معمولاً از طریق بزاق دهان) گرفته می‌شود. این نمونه پایه اصلی تحلیل ژنتیکی است.

۲. تجزیه و تحلیل ژنتیکی: ژن‌های مرتبط با متابولیسم مواد مغذی، حساسیت غذایی، چربی سوزی، ذخیره سازی قند و حتی ژن‌های مرتبط با خطر ابتلا به بیماری‌ها بررسی می‌شوند.

۳. شناسایی عملکرد متابولیکی: بر اساس نتایج، مشخص می‌شود که بدن فرد در مصرف چربی‌ها، پروتئین‌ها و کربوهیدرات‌ها چه عملکردی دارد و کدام مواد غذایی برای او مفید یا مضر هستند. همچنین در تست ژنتیک میزان جذب ریزمغذی های مختلف نیز مشخص میگردد.

۴. تفسیر نتایج توسط متخصص تغذیه: داده‌های ژنتیکی نیاز به تحلیل علمی دارند. متخصص تغذیه با ترکیب اطلاعات ژنتیکی و شرایط فعلی فرد (سن، جنس، وزن، سطح فعالیت، بیماری‌های زمینه‌ای و...) یک تصویر کامل از نیازهای غذایی فرد ترسیم می‌کند.

۵. طراحی برنامه غذایی بر اساس DAN: در نهایت یک رژیم غذایی اختصاصی تهیه می‌شود که دقیقاً با ژن‌های فرد هماهنگ است. این برنامه شامل انتخاب نوع مواد غذایی، مقدار مصرف، زمان بندی وعده ها و حتی مکمل‌های ضروری است.

۶. پایش و اصلاح در طول مسیر: رژیم ژنتیک یک فرآیند ایستا نیست. با توجه به تغییر شرایط جسمی، متخصص تغذیه ممکن است رژیم را اصلاح و بهینه سازی کند و یا تصمیم به ادامه رژیم قبلی بگیرد.

رژیم ژنتیک به دلیل ماهیت کاملا شخصی سازی‌شده اش می‌تواند برای بسیاری از افراد مفید باشد، اما این بدان معنا نیست که این رژیم برای همه افراد مناسب است. مناسب بودن این نوع رژیم غذایی به شرایط فردی، نیازهای سلامتی و حتی امکانات در دسترس فرد بستگی دارد.

رژیم ژنتیک برای افراد زیر میتواند مناسب باشد:
• افرادی که بارها رژیم‌های مختلف را امتحان کرده اند اما نتیجه پایداری نگرفته‌اند.
• کسانی که بیماری‌های متابولیک (مثل دیابت نوع ۲، چاقی، چربی خون بالا، پرفشاری خون و...) دارند و به دنبال رویکرد دقیق تر غذایی هستند.
• ورزشکارانی که می‌خواهند برنامه غذایی کاملاً منطبق با توانایی‌های ژنتیکی خود داشته باشند.
• افرادی با حساسیت یا عدم تحمل غذایی که علت دقیق آن مشخص نیست.
• کسانی که دوست ندارند محدودیت غذایی نابجا داشته باشند.

در مقابل رژیم ژنتیک برای افراد زیر چندان مناسب نیست:
• کسانی که امکان پرداخت هزینه تست‌های ژنتیکی را ندارند، زیرا این تست‌ها گران و هزینه بر هستند.
• افرادی که انتظار دارند تنها با رژیم ژنتیک، بدون تغییر سبک زندگی، به نتیجه کامل برسند.
• بیماران خاصی که نیازمند رژیم درمانی فوری هستند، مثل نارسایی کلیه، سیروز کبد یا بیماری‌های گوارشی خاص که باید تحت پروتکل‌های تغذیه ای خاص قرار داشته باشند.