خطرات پنهان رژیم کتوژنیک

محمدحسن میعادفر، متخصص تغذیه و رژیم درمانی | به روز رسانی: ۲۴ آبان ۱۴۰۴

در یک مطالعه‌ جدید از مرکز سلامت دانشگاه یوتا که اخیرا منتشر شده است، تأثیرات رژیم کتوژنیک بر بدن در طولانی مدت بررسی شده و نگرانی های تازه ای درباره کارایی و تاثیر این رژیم برای سلامت بدن مطرح شده است. رژیم کتو که در ابتدا برای درمان صرع استفاده می‌شد، امروزه به‌عنوان یک روش محبوب برای کاهش وزن و کمک به مدیریت چاقی و دیابت نوع ۲ شناخته می‌شود. اما نتایج این تحقیق نشان داد که استفاده طولانی مدت از رژیم کتوژنیک می‌تواند موجب اختلال در عملکرد طبیعی متابولیسم شود و نحوه پردازش چربی‌ها و قندها را به شکلی تغییر دهد که ممکن است برای بدن مضر باشد.
 
رژیم کتوژنیک با محدودیت شدید مصرف کربوهیدرات عمل می‌کند و بدن را وارد حالتی به نام کتوزیس میکند. در این وضعیت، کبد با تجزیه چربی ها شروع به تولید موادی به نام اجسام کتونی می‌کند که به عنوان یک منبع انرژی مورد استفاده قرار میگیرند و با پایدار کردن فعالیت عصبی می‌تواند به کاهش دفعات تشنج در بیماران صرع کمک کند. این فرایند در واقع مشابه چیزی است که در دوره‌های گرسنگی رخ می‌دهد؛ زمانی که دسترسی شما به غذاهای حاوی کربوهیدرات محدود میشود، بدن مجبور میشود از چربی ها به عنوان منبع سوخت استفاده کند.
 
با وجود اینکه رژیم کتو به دلیل تاثیرات مثبت روی کاهش وزن و وضعیت متابولیک بدن مورد توجه قرار گرفته، اما بیشتر پژوهش‌های موجود تا امروز تنها روی تأثیرات کوتاه مدت این رژیم غذایی تمرکز داشته‌اند و تاثیرات بلندمدت آن کمتر مورد بررسی قرار گرفته است.

برای بررسی تاثیر رژیم کتوژنیک روی حفظ وزن، محققان یک آزمایش بلن مدت روی موش‌ها انجام دادند. در این مطالعه، برای موش‌های نر و ماده یکی از الگوهای غذایی زیر را استفاده کردند. این موش ها حداقل به مدت ۹ ماه روی این رژیم ها قرار داشتند.
• رژیم پرچرب
• رژیم کم چرب و پرکربوهیدرات
• رژیم کتوژنیک کلاسیک
• رژیم کم چرب با پروتئین متعادل
 
در طول این مدت، پژوهشگران تغییرات مربوط به وزن بدن، الگوی غذا خوردن،چربی خون، میزان تجمع چربی در کبد، سطح قند و انسولین خون را تحت نظر گرفتند. آن‌ها همچنین بررسی کردند که کدام ژن‌ها در سلول‌های پانکراس‌ که مسئول تولید انسولین هستند، فعال می‌شوند. علاوه بر این، فرایندهای سلولی مرتبط با این تغییرات متابولیک را به طور دقیق تحت نظر قرار دادند.
 
نتایج نشان داد که رژیم کتوژنیک در مقایسه با رژیم غذایی پرچرب به‌طور مؤثری از افزایش وزن هم در موش های نر و هم در موش های ماده جلوگیری می‌کند. حیواناتی که با رژیم کتو تغذیه شدند، وزن بدن بسیار پایین تری داشتند و افزایش وزن آن‌ها نیز عمدتاً ناشی از تجمع چربی بود، نه افزایش توده‌ی عضلانی.

با وجود این مزیت ظاهری یا همان جلوگیری از افزایش وزن، موش‌هایی که با رژیم غذایی کتوژنیک تغذیه شدند، دچار عوارض متابولیک شدید شدند؛ به طوریکه برخی از این تغییرات متابولیک در همان روزهای ابتدایی آغاز شد. یکی از محققین این پژوهش در این زمینه بیان میکند که وقتی برنامه غذایی بسیار پرچرب باشد، چربی‌ها باید جایی ذخیره شوند و معمولاً سر از خون و یا کبد درمی‌آورند.
 
تجمع چربی در کبد که با نام کبد چرب شناخته می‌شود، یکی از شاخصه های مهم بیماری‌های متابولیک مرتبط با چاقی است. اما نکته جالب این بود که پاسخ موش‌های نر و ماده به رژیم کتوژنیک متفاوت بود. به طوریکه موش های نر دچار کبد چرب شدید شدند و عملکرد کبدی ضعیف تری داشتند؛ اما موش‌های ماده هیچ نشانه قابل توجهی از تجمع چربی در کبد نشان ندادند. همین موضوع نیاز به بررسی دارد که که چرا موش‌های ماده در برابر بروز کبد چرب مقاومت بیشتری نشان دادند!

این پژوهش یک تناقض بسیار مهم در مدیریت قند خون را نشان داد. پس از دو تا سه ماه استفاده از رژیم کتوژنیک، موش‌ها سطوح پایین تری از قند خون و انسولین داشتند. اما مشکل اصلی اینجا بود که تنظیم قند خون در موش ها به ریخته بود و وقتی به این موش‌ها مقدار کمی کربوهیدرات داده شد، واکنششان بدن کاملا غیرطبیعی میشد. استفاده مقدار کمی کربوهیدرات در این موش ها باعث شد قند خونشان خیلی سریع بالا رود و برای مدت طولانی بالا بماند که این مسئله میتواند بسیار خطرناک باشد.
 
بررسی‌ها نشان داد که دلیل این مشکل آن است که سلول‌های پانکراس انسولین کافی ترشح نمی‌کردند. به‌نظر می‌رسد قرار گرفتن طولانی مدت این سلول‌ها در معرض چربی‌ بالا باعث ایجاد استرس سلولی شده و مانع از عملکرد طبیعی آن‌ها در انتقال پروتئین‌ها میشود. پژوهشگران معتقدند که اختلال در تنظیم قند خون احتمالاً نتیجه همین استرس سلولی است، هرچند سازوکار دقیق آن باید در مطالعات آینده بررسی شود.
  
البته این مسئله با تغییراتی در برنامه غذایی موش ها به تدریج برطرف شد که این یافته‌ها اهمیت این موضوع را یادآوری می‌کنند که رژیم هایی غذایی مختلف باید تحت نظر متخصص تغذیه و متناسب با شرایط فردی تنظیم شوند.
 
با وجود تفاوت‌هایی که بین موش‌ها و انسان‌ها وجود دارد، این یافته‌ها نشان می‌دهد که رژیم کتوژنیک می‌تواند خطرات متابولیک بلند مدتی مثل اختلال در عملکرد کبد، به هم خوردن سطح چربی خون، عدم تحمل گلوکز و ... داشته باشد که باید در نظر گرفته شوند، خطراتی که تاکنون کمتر بررسی شده و افرادی که قصد شروع این رژیم غذایی کتو را دارند باید آن را جدی بگیرند.